Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum (S. G. GMELIN) RUPRECHT Beitr. Pflanzenk. Russ. Reiches 11: 40, 1859.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum (S. G. GMELIN) RUPRECHT Beitr. Pflanzenk. Russ. Reiches 11: 40 (1859) 

Bazonim: Osmunda multifida S.G. GMELIN Novi Comment. Acad. Sci. Imp. Petrop. 12: 517. 1768

Geofit. Z krótkiego kłącza wyrastają co roku 1 – 2(3) liście, (2)6 – 20(35)cm wysokie, długoogonkowe, za młodu białawo owłosione (później łysiejąca, jednak zwykle owłosienie jest częściowo zachowane u dojrzałych liści), u nasady z 1 – 2 brązowymi lub brązowo zielonymi pochwami ubiegłorocznych liści, obejmującymi prawie całą nierozgałęzioną część ogonka. Ogonek przy nasadzie często czerwono nabiegły. Dychotomiczne rozgałęzienie liścia znajduje się nisko przy ziemi, w dolnej 1/4 – 1/3 długości całego liścia. Trofofilowa część podwójnie – potrójnie pierzasta, w zarysie trójkątna, zwykle szersza niż długa (1,2-)3,5 – 8(10)cm dł., (2,0-)4,0 – 8,0(-12,0)cm szeroka, skórzasta, żółtozielona, do oliwkowozielonej i nieco sinozielonej. Odcinki ostatniego rzędu okrągławe do jajowatych, całobrzegie lub o brzegu karbowanym lub ząbkowanym, z dobrze widocznym nerwem środkowym. Część sporofilowa 2 – 4 razy dłuższa od trofofilowej, rzadko równie długa lub krótsza, długoogonkowa 2 – 3-krotnie pierzasto podzielona, (1,8-)2,5 – 15(25)cm długości. Zarodnie w dwóch rzędach na spodzie odcinków, pojedyncze, żółtozielone do żółtobrązowych, dojrzałe czerwonobrązowe. Zarodniki żółte. Zarodnikuje V-VIII, jednak jest widoczny znacznie dłużej – część sporofilowa zamiera dopiero w październiku i listopadzie a część trofofilowa utrzymuje się do zimy. 2n=90

Zmienność: w całym swoim zasięgu wykazuje dużą zmienność. U nas dotyczy ona głównie wielkości roślin i stopnia podzielenia odcinków ostatniego rzędu w części trofofilowej. U niektórych okazów zdarzają się rozdwojone części sporofilowe lub trofofilowe, a bardzo rzadko bywają one podzielone na 3 lub 4 części. Te odstępstwa nie mają jednak znaczenia taksonomicznego. 

Siedlisko: występuje w ubogich zbiorowiskach trawiastych na podłożu przeważnie kwaśnym – murawach bliźniczkowych, wrzosowiskach łąkach trzęślicowych, czasem w świetlistych lasach i na przydrożach dróg leśnych. Występowanie: gatunek o rozmieszczeniu cyrkumpolarnym – Europa północna, wschodnia i środkowa oraz Alpy. Południowa Syberia, Chiny (Junnan), Himalaje. Ameryka Północna. 

Zagrożenia i ochrona: W skali globalnej gatunek najmniejszej troski, jednak w większej części zasięgu odnotowuje się spadek liczby stanowisk. W krajach Europy Środkowej zwykle z wysokimi kategoriami zagrożenia. Objęty Konwencją Berneńską. W Polsce gatunek krytycznie zagrożony (kategoria CR na czerwonej liście i w Polskiej czerwonej księdze roślin), objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej. Zmniejszający liczbę stanowisk, głównie wskutek zaniku wypasu owiec na murawach a także wskutek zmian sukcesyjnych prowadzących do zarastania innych niż murawy typów siedlisk, na których występuje. Na Podlasiu stan jego populacji jest stosunkowo najlepszy i prawdopodobne jest znalezienie nowych stanowisk, zwłaszcza na wyniesieniach mineralnych (grądzikach) w dolinach Narwi i Biebrzy. Nienajgorszym stopniem zachowania gatunku cechują się też Bieszczady. Największe stanowiska liczą kilkaset osobników, ale na większości z nich jest zaledwie kilka osobników. Najgorsza sytuacja występuje w zachodniej Polsce, (Dolny Śląsk, Ziemia Lubuska) gdzie od wielu lat nie potwierdzono żadnego z podawanych dawniej stanowisk. Z ponad 200 stanowisk podanych łącznie z terenu Polski, obecnie za istniejące można uznać około dwudziestu.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum Kotlina Biebrzańska AtPol FC06. 2019-08-05.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum Kotlina Biebrzańska AtPol FC06. 2019-08-05.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum Kotlina Biebrzańska AtPol FC06. 2019-08-05. Część sporofilowa liścia.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum Kotlina Biebrzańska AtPol FC06. 2019-08-05.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum Kotlina Biebrzańska AtPol FC06. 2019-08-05. Widoczne czerwono nabiegłe, owłosione ogonki liściowe.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum Kotlina Biebrzańska AtPol FC06. 2019-08-05. Część sporofilowa u osobnika, u którego część trofofilowa zamarła.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum Kotlina Biebrzańska AtPol FC06. 2019-08-05. Potrójnie pierzasta część trofofilowa liścia. Na odcinkach ostatnich rzędów widoczne są nerwy środkowe.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum Kotlina Biebrzańska AtPol FC06. 2019-08-05. Osobnik o bardzo małych rozmiarach, nie wykształcający części sporofilowej.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum Kotlina Biebrzańska AtPol FC06. 2019-08-05. Pokaźne skupienie osobników na stanowisku liczącym kilkaset roślin.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum Kotlina Biebrzańska AtPol FC06. 2019-08-05.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum – nowo odkryte stanowisko - Dolina Górnej Narwi, AtPol FC29. 20-07-17. Na tym stanowisku obecny był tylko jeden osobnik.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum – nowo odkryte stanowisko - Dolina Górnej Narwi, AtPol FC29. 20-07-17. Zbliżenie na część sporofilową.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum – drugie z nowo odkrytych stanowisk - Dolina Górnej Narwi, AtPol FC29. 20-07-25. Na tym stanowisku obecnych było kilka osobników, jednak żaden z nich nie wykształcił części sporofilowej. Wykształcanie samej tylko części trofofilowej jest cechą odróżniającą podrodzaj Sceptridium od podrodzaju Botrychium (do którego należą podejźrzony księżycowy i marunowy), gdzie zawsze liść podzielony jest na część trofofilową i sporofilową.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum – trzecie z nowo odkrytych stanowisk - Dolina Górnej Narwi, AtPol FC29. 20-07-25. Na tym stanowisku obecny był tylko jeden osobnik.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum – widok na siedlisko gatunku na drugim z nowo odkrytych stanowisk - Dolina Górnej Narwi, AtPol FC29. 20-07-25.

Podejźrzon rutolistny Botrychium multifidum – widok na siedlisko gatunku na trzecim z nowo odkrytych stanowisk - Dolina Górnej Narwi, AtPol FC29. 20-07-25. Tu widać już daleko posunięte zmiany sukcesyjne - na stanowisku obecny był jeden okaz, tuż przy gęstych zaroślach wierzby rokity Salix rosmarinifolia, którymi przypuszczalnie zarosła część stanowiska.

To zdjęcie daje namiastkę poszukiwań podejźrzona rutolistnego. Przedstawia ono siedlisko gatunku na trzecim ze znalezionych przeze mnie stanowisk - ciekawe, czy ktoś z Was zdoła wypatrzyć go na tym zdjęciu.