Podejźrzon pojedynczy Botrychium simplex E. HITCHC. Amer. J. Sci. Arts 6: 103. 1823

Podejźrzon pojedynczy Botrychium simplex E. Hitchc. Amer. J. Sci. Arts 6: 103. 1823

Geofit.  Z krótkiego kłącza wyrastają co roku 1 liść, (2,0)7,5 – 10,5(-12)cm wysokie, ogonkowe, nagie, u nasady z błoniastymi, jasnobrązowymi lub zielonymi pochwami ubiegłorocznych liści. Liść rozgałęzia się dychotomicznie na część sporofilową i trofofilową znacznie poniżej połowy swojej długości – przeważnie tuż przy ziemi, co jest wyjątkiem w całym podrodzaju Botrychium. Trofofilowa część liścia zwykle mięsista, jasnozielona lub żółtozielona, na ogonku 5-20mm, okrągławo-jajowata, całobrzega lub pierzasto wcinana, czasem dolna para odcinków znacznie powiększona i również pierzasto wcinana (wówczas liść podwójnie pierzasty). Odcinki pierwszego rzędu w liczbie do siedmiu par (zwykle 3 – 4), zbliżone do siebie lub oddalone, niekiedy odległość między pierwszą a drugą parą odcinków większa niż między drugą a trzecią. Odcinki rombowate do wachlarzowatych, asymetryczne, dolny brzeg odcinków mniej więcej prostopadły do osi blaszki, górne brzegi odchodzące pod ostrym kątem w górę; odcinki zwykle całobrzegie lub delikatnie karbowane,  zaokrąglone na szczycie; nerwacja wachlarzowata, nerw środkowy na odcinkach ostatniego rzędu niewidoczny. Część sporofilowa znacznie dłuższa od trofofilowej, do 8cm długości, z częścią z zarodniami pojedynczo lub podwójnie pierzastą, długości do 5cm. Zarodnie zielono-żółte lub żółte, dojrzewające brązowiejące. Zarodnikuje V-VI. 2n=90

Zmienność: gatunek bardzo zmienny, podzielony na kilka odmian, z których w Polsce stwierdzano tylko var. simplex. Dawniej wyróżniano wiele form w oparciu o różnice fenotypowe, nie mające znaczenia taksonomicznego. Zmienność ta dotyczy rozmiarów roślin i stopnia podzielenia liści – od niepodzielonych, określanych jako forma simplicissima Lasch. po podwójnie a nawet potrójnie pierzasto podzielone, określana jako forma composita Lasch. Obecnie wyróżnia się odmianę – var. compositum (Lasch) Milde, która cechuje się środkowymi odcinkami części trofofilowej połączonymi z osią blaszki wąską nasadą. Okazy zbliżone do tej formy zostały zebrane w Zielonej Górze – Ochli w 1889 przez Schrödera. Okazy przejściowe do były opisywane jako forma subcomposita Lasch. Zielonogórski okaz zebrany przez Schrödera, odpowiadający tej formie, znajduje się na rycinie (podpisany literą d.). Formę z blaszką części sporofilowej pojedynczo-pierzastą opisywano jako forma incisa Milde.

Siedlisko: w Polsce były to zwykle zbocza z kwaśnym podłożu, zwłaszcza nad jeziorami, gdzie wchodził w skład muraw bliźniczkowych i wrzosowisk; również na pastwiskach, piaskowniach i przydrożach.

Występowanie: gatunek o rozmieszczeniu cyrkumpolarnym – występuje przede wszystkim w Ameryce Północnej i w Europie, gdzie w większości krajów jest silnie zagrożony. Wymarły w Polsce i Czechach.

Zagrożenia i ochrona: Zagrożony w europejskiej części zasięgu, chroniony Konwencją Berneńską, w Polsce uznany za wymarły w ostatnim wydaniu Polskiej czerwonej księgi roślin (kategoria EX) i  czerwonej listy (kat. RE). Objęty ochroną ścisłą z najwyższym reżimem ochronnym (nie obowiązują wyłączenia spod ochrony uzasadnione względami gospodarki rolnej, leśnej lub rybackiej), wymaga ochrony czynnej. Łącznie odnotowany w Polsce na 36 stanowiskach i dwóch wątpliwych. Nie obserwowany na żadnym z nich od 1983 (najdłużej obserwowany był na Pojezierzu Drawskim  i na Równinie Chyrzykowskiej).

Podejźrzon pojedynczy Botrychium simplex – zróżnicowanie form spotykanych w Polsce. Przedstawione formy nie mają znaczenia taksonomicznego i przeważnie nie są wyróżniane. Forma composita przedstawiona tutaj nie odpowiada w pełni odmianie compositum (Lasch) Milde, która nie była obserwowana na terenie Polski; a - forma simplicissima Lasch,  b – c – forma incisa Milde, d – forma subcomposita Lasch (na podstawie okazu zebranego w Zielonej Górze – Ochli 28.05.1889 przez Schrödera), e - composita Lasch.